نۆ پاییزە باوەشی نیشتمان ساردە لە گەرمای دیمەنی ئەو پیری ڕیش سپییەی کە نەخشەی پێکەوەژیانی لەسەر دڵی ئەم خاکە نەخشاند؛ نۆ ساڵە جەستەی قەڵایەکی بەرگری، کە لە ژێر چەتری خەباتیدا چەندین نەوەی ئازادی پێگەیشتن، خاکی پۆشی، بەڵام فەلسەفە، ڕێباز و زەردەخەنە پڕ لە متمانەکەی هێشتا لە نێو دەمار و خوێنی ئەم گەلەدا دەبزوێ. مام جەلال تاڵەبانی، تەنها ناوێک نەبوو لە لاپەڕەکانی مێژوودا، بەڵکو سیمفۆنیایەکی زیندوو بوو کە ژێیەکانی لەسەر هاوسەنگیی خەبات، ئاشتی، و مرۆدۆستی کۆک کرابوونەوە. لەم یاده خەمناکەدا، ئێمە نەک تەنها ماتەمینیی کۆچی جەستەی سەرکردەیەک دەکەین، بەڵکو گەڕانەوەیەکی ڕۆحی بۆ ناو قووڵایی ئەو کانییە سازگارە دەکەین کە تینوێتیی چەند سەدەیەک لە ستەم و نەهامەتیی سەر ئەم گەلەی تێر کرد.
لە ناخی شاخەوە بۆ لوتکەی دەسەڵات؛ سەرکردەیەک کە خۆڵی شاخ و ئاوریشمی کۆشکی تێکەڵ کرد
مێژووی مام جەلال، داستانێکی دانەبڕاوی چیا سەختەکانە؛ لەو ڕۆژەی کە لە مێردمنداڵییەوە مۆمە ڕووناکەکەی تێکۆشانی قوتابیانی داگیرساند، تا ئەو دەمەی لە لووتکەی شاخە بەفرگرتوەکانی کوردستاندا، بەرگریی لە کەرامەتی مرۆڤی کورد کرد. بەڵام گەورەترین عەبقرییەتی ئەو لەوەدا دەرکەوت کاتێک لە پێگەی پێشمەرگایەتی و شاخەوە، پێ هەڵگرتە ناو بەغدای قەیراناوی و بوو بە یەکەم سەرۆککۆماری هەڵبژێردراو. ئەو نەبوو بە دیلی دیوارە ساردەکانی کۆشکی سەرۆکایەتی، بەڵکو کۆشکەکەی کردە لانکەی گفتوگۆ و ماڵی هەموو لایەک؛ لەگەڵ عەرەب، کورد، تورکمان، و مەسیحی، بە زمانێکی هێمن و لێوانلێو لە ژیری، عێراقی لە لێواری داڕمان و گێژاوی تائیفی ڕزگار کرد. مام جەلال سەلماندی کە سەرکردەی ڕاستەقینە ئەو کەسەیە کە کاتێک دەگاتە لووتکە، خاکەڕایی و سادەیی خۆی لەدەست نادات.
هونەری «براوە - براوە» و فەلسەفەی کۆکردنەوەی دژەکان
لە قامووسی سیاسیی مام جەلالدا، وشەی «دوژمن» بوونی نەبوو، بەڵکو «نەیار» هەبوو کە دەبوو بە زمانێكی نەرم و لێبڕاو لە ڕێگەی دیالۆگەوە بکرێتە دۆست. لە سەردەمێکدا کە زۆرینە بە زمانی دەنووک و خەنجەر قسەیان دەکرد، ئەو مێشک و زمانی گفتوگۆی کردە قەڵغان. ئەوەی مام جەلال جیادەکردەوە، توانای باوەڕپێکردنی بەرامبەر بوو بەوەی کە لە کایەی سیاسەتدا، سەرکەوتن بە ناشیرینکردنی ئەویتر نایەتە دی، بەڵکو سەرکەوتنی ڕاستەقینە ئەوەیە کە هەمووان پێکەوە براوە بن. ئەمە ئەو کلیلە سیحرییە بوو که دەرگا داخراوەکانی بەڕووی کورد و عێراقدا دەکردەوە و کردییە چەترێکی گەورەی نیشتمانی.
قەڵەمێک کە لە سەرووی شمشێرەوە بوو؛ پارێزەری ئازادی و ڕۆحە ڕووناکەکان
لای سەرۆک مام جەلال، ئازادیی ڕادەربڕین و قەڵەمی ئازاد، پیرۆزترین سەروەت بوون. ئەو باش دەیزانی نیشتمان بێ ڕۆشنبیر، بێ نووسەر، و بێ قەڵەمی ئازاد، وەک جەستەیەکە بێ گیان. مێژوو بە شانازییەوە ئەو هەڵوێستە مەزنەی دەپارێزێت کە چۆن لە مێژووی عێراقی نوێدا، دەستی گرت و مۆرکی پارێزگاری لە نووسەران و ڕۆژنامەنووسان کرد، ڕێگەی نەدا هیچ قەڵەمێک لەبەر بیروڕای ئازاد بشکێنرێت. ئەو باوەڕی وا بوو کە پەیامی ڕووناکی، لە باوەشی ئەدەب و هۆشیاریدا گەشە دەکات نەک لە تاریکیی سانسۆردا.
بانگەوازییەکی بۆ ئەمڕۆ؛ گەڕانەوە بۆ کانگای حیكمەت
ئەمڕۆ کە قەوارەی هەرێمەکەمان و ژیانی سیاسیی عێراق بە هەوراز و نشێوی ئاڵۆزدا تێپەڕدەبن، بۆشایی ئەو باوکە ڕۆحییە وەک هەمیشە بە زەقی دەبینرێت. لێکدابڕانی لایەنەکان، قەیرانەکان، و کاڵبوونەوەی په‌یوەندییە نیشتمانییەکان، پێمان دەڵێن کە ئێمە لە هەر كات زیاتر پێویستمان بە ڕۆح و فەلسەفەی «مام جەلال» هەیە. میراتی ئەو تەنها یادەوەرییەک نییە بۆ بەسەربردنی کات، بەڵکو نەخشەڕێگایەکە:
بۆ گەڕانەوە بۆ سەر مێزی گفتوگۆ و لێکتێگەیشتنی ڕیشەیی.
بۆ پاراستنی مافە دەستوورییەکان بە هۆشیاری و نەرموونیانیی سیاسی.
بۆ تێپەڕاندنی شکانەوەکان بە ویستێکی بەهێز و پڕ لە هیوا.
مام جەلال کۆچی نەکرد بۆ ناو تاریکی، بەڵکو چووە ناو دڵی مێژوو و ڕۆحی نیشتمانەوە. ئەو وەک هەڵۆیەکی بەرزەفڕ هەمیشە لە ئاسمانی یادەوەریی ئەم گەلەدا دەفڕێت و ڕێگامان پێ نیشان دەدات. لە نۆ ساڵەی کۆچیدا، سەری ڕێز و نەوی دەنەوێنین بۆ گیانی پاکی و بە دەنگێکی پڕ لە ئومێدەوە دووپاتی دەکەینەوە: ڕێبازەکەی، ڕێبازی ئاشتی و پێکەوەژیان، چراخان دەبێت بۆ داهاتوویەکی گەشتر.
سڵاو لەو ڕۆحە مەزنەی که هه‌تاهه‌تایه لە یادماندا گەش و زیندووە